Mchanganuo wa Mshahara wa Serikali: Kuelewa Makato na Kiasi Kinachobaki (Take-home Pay)
Katika utumishi wa umma nchini Tanzania, mshahara wa watumishi wa serikali (gross salary) hukatwa makato kadhaa kabla ya kufika mkononi (net salary au take-home pay). Makato haya yanahakikisha michango kwa pensheni, bima ya afya, na kodi ya mapato (PAYE) inayotolewa kwa Tanzania Revenue Authority (TRA). Makala hii inatoa ufafanuzi wa makato kuu, viwango vya sasa (kulingana na taarifa za 2025/2026), na jinsi ya kuhesabu take-home pay. Taarifa hizi zinatokana na vyanzo rasmi kama TRA, PSSSF, NHIF, na tangazo la mishahara serikalini.
Viwango vya Mishahara Serikalini (2025/2026)
Serikali imeweka mfumo wa TGS (Tanzania Government Salary Scale) kuanzia ngazi ya chini (TGS A) hadi ya juu (TGS J). Kwa mfano:
- Kima cha chini (TGS A.1): TZS 380,000 kwa mwezi (baada ya ongezeko la 23.3% kutoka 300,000).
- Ngazi za juu (TGS J.1): Hadi TZS 3,380,000 kwa mwezi.
Walimu (TGTS) na sekta ya afya (TGHS) wana viwango maalum, k.m. TGHS A huanzia TZS 432,000. Mshahara huu ni gross (kabla ya makato), na huongezeka kulingana na uzoefu na daraja.
Makato Kuu kwenye Mshahara wa Serikali
Makato yanategemea gross salary na yanakatwa moja kwa moja na mwajiri (serikali). Makato kuu ni:
-
PSSSF (Public Service Social Security Fund) – Pensheni Mtumishi huchangia 5% ya gross salary (mfanyakazi). Mwajiri (serikali) huchangia zaidi (k.m. 15%), lakini sehemu ya mtumishi pekee inakatwa mshaharani. Hii ni kwa ajili ya pensheni na manufaa ya kustaafu.
-
NHIF (National Health Insurance Fund) – Bima ya Afya Mtumishi huchangia 3% ya gross salary (au wakati mwingine 6% jumla, ambapo serikali huchangia nusu). Hii inahusisha huduma za afya kwa mtumishi na wategemezi (mke/mume, watoto hadi 4, na wazazi).
-
PAYE (Pay As You Earn) – Kodi ya Mapato Hii ni kodi inayotokana na TRA na inategemea mapato yanayobaki baada ya kutoa PSSSF. Viwango vya 2025/2026 (progressive tax brackets) ni:
- Hadi TZS 270,000: 0% (hakuna kodi).
- TZS 270,001 – 520,000: 9% ya kiasi kinachozidi 270,000.
- TZS 520,001 – 760,000: TZS 22,500 + 20% ya kiasi kinachozidi 520,000.
- TZS 760,001 – 1,000,000: TZS 70,500 + 25% ya kiasi kinachozidi 760,000.
- Zaidi ya TZS 1,000,000: TZS 130,500 + 30% ya kiasi kinachozidi 1,000,000.
Makato mengine yanayoweza kuongezwa: HESLB (kodi ya mikopo ya elimu, ikiwa unalipa), michango ya vyama vya wafanyakazi (k.m. 2%), au mikopo ya benki.
Makato ya jumla mara nyingi huwa kati ya 25%–40% ya gross salary, kulingana na kiwango cha mshahara na makato ya ziada.
Jinsi ya Kuhesabu Take-home Pay (Mfano wa Hesabu)
Hebu tuchukue mifano miwili ili kuonyesha jinsi inavyofanya kazi (kwa takriban, bila makato ya ziada kama HESLB).
Mfano 1: Mshahara wa chini (Gross: TZS 500,000)
- PSSSF (5%): TZS 25,000
- NHIF (3%): TZS 15,000
- Mapato yanayotozwa kodi (baada ya PSSSF): TZS 475,000
- PAYE: Kwa brackets – sehemu ya kwanza 270,000 = 0; inayobaki ~205,000 @ 9% ≈ TZS 18,450
- Jumla ya makato: ≈ TZS 58,450
- Take-home pay: ≈ TZS 441,550
Mfano 2: Mshahara wa wastani (Gross: TZS 1,000,000)
- PSSSF (5%): TZS 50,000
- NHIF (3%): TZS 30,000
- Mapato yanayotozwa kodi: TZS 920,000
- PAYE: TZS 130,500 + 30% ya (920,000 – 1,000,000? Wait, brackets hadi 1M + 30% zaidi) ≈ TZS 190,000–250,000 (kulingana na hesabu kamili)
- Jumla ya makato: ≈ TZS 300,000–350,000 (30–35%)
- Take-home pay: ≈ TZS 650,000–700,000
Unaweza kutumia PAYE calculator rasmi ya TRA (tra.go.tz) au salary slip yako ili kuhesabu kwa usahihi zaidi.
Kuelewa makato haya ni muhimu ili kupanga bajeti yako vizuri na kuepuka mshangao. Makato yanaboresha huduma za afya, pensheni, na maendeleo ya taifa, lakini yanapunguza kiasi kinachobaki mkononi. Ikiwa una mikopo (k.m. HESLB) au makato mengine, take-home pay inaweza kupungua zaidi. Kwa maelezo rasmi na ya hivi karibuni, tembelea tovuti za TRA, PSSSF, NHIF, au utumishi.go.tz. Tembelea matokeoyanectatz.com kwa makala zaidi kuhusu ajira na utumishi wa umma!